Wat is moraliteit?

Click here to read this post in English.

Iedereen heeft zichzelf wel eens afgevraagd of hij een goed mens is. Maar wat betekent het om goed te zijn? Wanneer kan je spreken van morele en immorele daden? Wie beslist dan wanneer iets moreel is of niet en op basis waarvan wordt dat gedaan? Betekent een moreel besef hebben dan ook dat je enkel het goede doet? Kortom, wat is moraliteit?

Definitie

Het woordenboek beschrijft moraliteit als ‘ideeën of overtuigingen over wat goed en slecht is en over hoe mensen zich moeten gedragen; de mate waarin iets goed of aanvaardbaar is’. De nadruk ligt met andere woorden op het goede en het kwade, waarbij goede daden als moreel worden beschouwd en slechte daden als immoreel.

Moraliteit en geloof

Hoe mensen bepalen wat moreel en immoreel is verschilt. Vaak berust dat verschil op een eventuele religie die gevolgd wordt. Gelovige mensen baseren hun moraal dan ook op hun heilige boek of op wat gepredikt wordt tijdens religieuze plechtigheden. Zij geloven doorgaans in een absoluut en universeel goed en kwaad. Dit betekent dat al wat volgens hun geloof immoreel is, ook als algemeen immoreel moet worden beschouwd. Overspel, diefstal en moord zijn volgens vele christenen bijvoorbeeld immorele daden omdat dat zo in de Bijbel staat en moeten bijgevolg door iedereen als immoreel worden beschouwd.

Atheïsten hebben geen heilig boek, waardoor gelovigen vaak onterecht denken dat ze niet over moraliteit beschikken. Er staat voor hen immers nergens geschreven wat goed en wat slecht is, noch is er iemand die hun dat aanleert zoals een priester bij katholieken of een imam bij moslims. Het zit echter zo dat een atheïst voor zichzelf bepaalt wat goed en wat slecht is. Vaak is een eventueel nadelig gevolg van een handeling doorslaggevend om die handeling als immoreel te beschouwen. Bijgevolg zijn overspel, diefstal en moord volgens vele atheïsten immoreel, niet omdat dat ergens zo geschreven staat, maar simpelweg omdat die daden nadelig zijn voor de persoon die ze ondergaat. Handelingen die niemand anders schaden of zelfs gunstig zijn voor de andere partij worden dan weer als moreel beschouwd.

Soms achten zowel gelovigen als atheïsten bepaalde zaken immoreel zonder dat ze nadelig zijn voor anderen. Zo menen velen dat de almaar toenemende seks en naaktheid in de media een verloedering zijn van onze ooit fatsoenlijke maatschappij. Nochtans brengen ze niemand schade toe. Anderen beweren zelfs dat ze een positieve invloed uitoefenen op jongeren: door seks bespreekbaarder te maken via de media worden ze minder onwetend.

Typisch menselijk

Wat moreel is en wat niet is dus relatief. Wat wel vaststaat, is dat wij als mensen de enige wezens zijn met een moreel besef. Een mens doet goede dingen om anderen te helpen, zich goed te voelen over zichzelf of omdat hij gelooft in karma en dat hem dus ook iets goeds zal overkomen. Dieren hebben het vermogen niet om op die manier te redeneren en handelen simpelweg volgens hun instinct. Zoals de Griekse filosoof Socrates stelde kan enkel hij die het goede kent, het goede doen. Een tijger kan je het dus niet kwalijk nemen dat hij een ander dier doodt, omdat hij instinctief te werk gaat om aan voedsel te raken. Een mens die een dier doodt voor consumptie doorbreekt volgens velen wel morele principes: hij beëindigt een leven, de diersoort kan bedreigd zijn en hij had evengoed vlees kunnen kopen in de supermarkt. Het hypocriete hieraan is natuurlijk dat ook geslachte dieren op een immorele manier worden behandeld in het slachthuis. De onmacht van de consument bij deze behandeling laat hem echter toe zonder gewetensproblemen van zijn maaltijd te genieten.

Trolleyprobleem

trolley_problem_big_think
Bron: http://www.bigthink.com

Dikwijls wordt dat typisch menselijke morele besef op de proef gesteld aan de hand van morele dilemma’s. Het hierboven afgebeelde trolleyprobleem van Philippa Foot is een bekend voorbeeld van zo’n dilemma. Een rijdende trein nadert een spoorsplitsing met aan de ene kant van de splitsing meerdere vastgebonden mensen en aan de andere kant één persoon die eveneens vastgebonden is. Jij staat aan de hendel die het traject van de trein kan doen veranderen. Ofwel beslis je dus het lot te laten beslissen en niet in te grijpen, ofwel trek je aan de hendel om de trein op het gewenste spoor zijn route voort te zetten.

De meeste mensen maken de rationele beslissing om de trein te laten rijden op het spoor waarop het kleinste aantal slachtoffers ligt. Als eraan toegevoegd wordt dat die ene persoon volledig onschuldig is en de mensen op het andere spoor allemaal beruchte seriemoordenaars zijn, wordt al veel sneller beslist om de trein in de richting van de seriemoordenaars te laten rijden. Of dit echt moreel is valt te betwisten, aangezien je op die manier meerdere levens beëindigt maar er tegelijkertijd voor kiest om een moreel iemand het leven te sparen. Het wordt al helemaal worstelen met je geweten als verteld wordt dat die ene persoon een familielid, goede vriend of partner is en de mensen op het spoor ernaast onbekenden zijn. De meesten zullen er uit eigenbelang voor kiezen om die ene persoon te redden, hoewel ze heel goed beseffen dat dit niet strookt met hun moreel geweten.

Dit bewijst dat weten wat goed is niet per se betekent dat je ook altijd doet wat goed is. Om de meest morele beslissing voor het trolleyprobleem te maken zou je altijd de trein in de richting van de persoon die alleen ligt moeten sturen om het aantal slachtoffers te beperken tot een minimum, en vervolgens te proberen hem te bevrijden voor de trein hem bereikt. De kans dat dit ook zou lukken is uiterst klein, maar het is de intentie die telt. De meesten willen echter het leven van hun dierbaren niet op het spel zetten en zullen daardoor de immorele keuze maken. Velen voelen ook geen sympathie voor zware criminelen en vinden het dan ook een vanzelfsprekende keuze om hen te laten sterven. Het gebeurt zelfs dat mensen antwoorden dat ze het traject niet zouden veranderen mocht er niemand op het spoor naast de seriemoordenaars liggen. Volgens hen past het dus om immorele mensen immorele dingen aan te doen.

Besluit

Moraliteit is een abstract begrip met de nadruk op het goede en het kwade. Wat goed is wordt als moreel beschouwd en wat kwaad is als immoreel. Wat precies als moreel en immoreel kan worden beschouwd is relatief en persoonlijk; iets als een absoluut goed en absoluut kwaad bestaat dus niet. De mens mag dan wel het enige wezen zijn dat een duidelijk onderscheid kan maken tussen wat volgens hem moreel en immoreel is, maar dat wil niet zeggen dat hij daarom enkel morele daden verricht. Een moreel besef is misschien typisch menselijk, maar egoïsme en hypocrisie zijn dat ook. Soms nemen die laatste eigenschappen dan ook de bovenhand wanneer morele beslissingen moeten worden genomen.

Advertisements

2 thoughts on “Wat is moraliteit?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s